Produsaun Agrotoxiku: Hafraku Fertilidade Rai, Haklean Injustisa Hasoru Feto no Umanidade

Norberto S Ximene “Lakoda”

 

Modu produsaun ekonomia kapitalista nian, iha ne’ebé nia interese no orientasaun dahuluk mak hetan lukru ka profit ne’ebé laiha limitasaun―iha ne’ebé la’os de’it esplora ema, maibe mós hakrekas rai, ne’ebé mak nu’udar fonte uniku ba produsaun agrikultura. Hirak ne’e, sei lori mós ba produtu ne’ebé mak toos nain produs ne’ebé kontamina ho veneno, nune’e produtu ne’ebé mak distribui no sosa iha merkadu sei lori ba hafraku kondisaun saúde ema nian, husi dependensia ne’e lori mós moras oi-oin ba ema.

Kondisaun ne’e, mosu tanba agrotoxiku ka agrokimiku ne’ebé nu’udar produtu adubu kimiku, pestisida, insektisida, herbisida inklui fini hibrida no seluk tan. Kimiku ne’ebé uza hodi kontrola kresimentu ekolojia nian―iha produsaun kimiku ne’e lori ba kria injustisa hasoru ekolojia, halo toos nain sai dependensia total ba produtu agrotoxiku ne’ebé hatu’ur ho lojika merkadu ba akumulasaun kapital ida be rohan la’ek.

Produsaun agrotoxiku nu’udar programa ida husi politika green revolution ne’ebé experimenta ba dahuluk iha Mexico, India, Filipina no Indonesia. Iha experimentasaun ne’e, produz konsekuensia no siensia ne’ebé antroprosentrismu liu, ne’ebé halakon fertilidade rai ka hakrekas rai, hamate mikro organizmu, ai horis mate, du’ut, biodiversidade iha bee laran mate, no jeral liu hamate (flora no fauna) tanba produsaun hirak ne’e nakonu ho veneno (toxiku).

Politika green revolution, Rockerfeller Foundation re-inventa iha Mexico hafoin espalla ba pais terseiru mundu ne’ebé maka foin ukun-an ne’ebé mak iha prosesu konstrusaun estadu. Ida-ne’e, hola parte husi sistema ekonomia kapitalizmu ne’ebé serve interese profit, duké preokupa ba kualidade produtu, sustentabilidade ekolojia no nutrisaun saúde ema-nian. Ba kapitalista-sira, importante maka halo akumulasaun ba rikusoin, no ne’e lori ba babeur sira hodi halo destroisaun hasoru ekolojia no umanidade.

Ba destroisaun hasoru ekolojia no umanidade ne’e, ninia implementasaun ida husi programa agrotoxiku iha India, iha ne’ebé hamosu krize masivu hodi ba hafraku rai no promove kiak ba toos nain, estraga ambiente, hakrekas-rai, kria bailoron naruk, produsaun agrikultura menus no estraga ai-horis inklui animál fuik sira mate no lakon. Tanba ne’e, kondisaun ida ne’e maka hafanun konsiensia ativista eko-femenista Vandana Shiva hodi hahu mobiliza forsa popular liuhosi organiza toos nain no maluk feto sira ba luta kontra modu produsaun kapitalista ne’ebé impoin no introdus liuhosi revolusaun verde ne’ebé mak kria injustisa hasoru povu. Nune’e, Vandana Shiva iha nia diskursu hateten: “mundu hotu atu tulun nia povu maka presiza luta hodi intensifika biodiversidade la’os luta hodi intensifika kimiku ka manipulasaun genetika”.

Implementasaun politika green revolution iha India ne’ebé kria injustisa klean hasoru ekolojia no toos nain, liuliu ba feto sira―iha ne’ebé, toos nain barak deside hodi husik sira nian kintal hodi muda ba sidade, urbanizasaun ne’e nia implika ba toos nain balun hodi deside oho a’an tanba sira la iha kbi’it hodi selu tusan. Sorin seluk, laiha opsaun ba feto sira hodi sobrevive, nune’e mak prostituisaun nu’udar solusaun iha nakukun laran, iha seluk tan kria trabalhador baratu no violensia domestika buras hasoru feto. Ba Shiva, problema hirak ne’e akontese tanba rai la produtivu ona, nune’e maka nia efeitu lori toos nain ba krize aihan. Husi aihan hirak ne’ebé kontamina ona ho veneno lori ba kria moras kroniku oi-oin: malnutrisaun, kankru, moras pulmaun, ran midar no seluk tan.

Ruptura Metabolismu iha Timor

 

Kolonializmu Portugues no Neokolonializmu Indonezia iha Timor-Leste la’os utiliza de’it armamentu hodi halo funu hamate Timores, maibe kolonializador-sira mós lansa destruisaun hasoru ekolojia ho forma armamentu no promove monokultura hodi okupa zona produtivu sira inklui destrui ailaran tuan, hamate animál fuik, hamate mikro organizmu, halo rai krekas, bee maran no hamate biodiversidade hotu.

Demanda kolonializador nian mak halo esplorasaun hasoru ekolojia no umanidade. kapitalizmu nu’udar predator ne’ebé mak kanten, orientasaun husi kapitalizmu nian mak halo esplorasaun no esploitasaun makas hodi hakonu sira nian interese liuhosi halo akumulasaun ba rikusoin, hodi destrui no hafraku ekolojia no produs kiak hasoru povu. Iha tempu kolonial Portuges no Indonezia ne’ebé hahu husi tinan 1972-1999 Timor-Leste lakon ai-laran 192.00 hektar, inklui animál fuik sira. Agroekolojia, R. (June 2022)

Okupasaun ilegal Indonezia sira promove konseitu "Hutang Tanaman Industri", iha ne’ebé sira introduz konseitu agrikultura ho tipu monokultura ne’ebé mak kuda ai ho tipu ida de’it―ida ne’e iha Timor, ne’ebé kazu konkreta mak ita haree iha rai fehan ka rai tetuk hanesan Viqueque, Manufahi, Manatutu, Bobonaro no munisipiu seluk tan―ne’ebé mak kuaze rai hektares mak kuda-aiteka ne’ebé mak la produtivu no estraga rai produtivu sira. Ai-teka mak ai horis ida-ne’ebé kanten bee no lori ba supa bee matan no halo rai krekas ne’ebé hamate mikro organizmu hodi produs rai bokur, nune’e nia la fo espasu ba ai-horis seluk moris inklui produtu ne’ebé mak ita kuda.

Kolonializador-sira mós promove no pratika produtu industria nian hanesan agrotoxiku ba pais ne’ebé mak sira koloniza, atu nune’e halo pais ki’ak ne’ebé maka sira okupa sai dependensia nafatin ba sira, atu nu’une sira nian produtu nafatin folin iha merkadu. Agrotoxiku nian implika no halo ema sai dependensia wainhira moras no halo kurativu ba moras hanesan malnutrisaun, mear, kankru, ran midar no moras kroniku seluk tan.

Ba Timor-Leste ninia independensia, sera que total no kompletu ona? Ida-ne’e lori ita ba haree hikas Timor nia independensia ne’ebé sei dependensia makas ba importasaun: fos, mina,

na’an, bebidas, tabaku, no seluk tan, ba produtu importasaun hirak ne’e kontamina ho veneno(toxiku), ne’ebé mak perigu ba kondisaun saúde ema nian. Husi ne’e, justifika katak la simplesmente kolonializador-sira husik atu nasaun terseiru mundu (pais kiak) liberta-an hanesan kontestu Timor, nune’e sira nafatin koloniza ho forma foun ka neokolonializmu ne’ebé mak sistematiku―dominasaun neokolonializmu liuhosi politika, ekonomia, kultura, agrikultura, edukasaun, teknolojia no seluk tan. Husi dominasaun hirak ne’e atu deskonsentra ema nian hanoin kritiku hodi hateke ba problema hasoru ekolojia no ema―ne’e katak, sira kria nosaun ka hanoin atu ita simu nu’udar kondisaun ne’ebé naturalmente akontese.

Husi ne’e, oinsa atu mantein dependensia ema kiak nian, mak kapitalista-sira introduz pestisida no adubu kimiku ba to’os nain sira. Katak, atu hasa’e kresimentu produsaun mak tenki utiliza pestisida no adubu kimiku ne’ebé mak industria produs. Hirak ne’e, mak obriga produtu toos-nain nian tenki hakruk ba merkadu global ne’ebé impoin adubu kimiku hodi tuir lojika merkadu kapitalista nian, nu-fin kria dependensia husi toos-nain ba agrotoxiku ne’ebé nakonu ho veneno, no ida ne’e, afeita mós ba kondisaun saúde ema nian, iha ne’ebé hamosu mal-nutrisaun ba konsumidor sira.

Dala ida tan, krize hirak ne’e hotu, iha ligasaun ho politika green revolution ne’ebé introduz pratika monokultura, injesaun adubu, pestisida, insektisida, fini hibrida. Nune’e, halo Timores lakon aihan, bee mos, animál sira, hamosu poluisaun ne’ebé lori ba respiratoriu la diak, hamlaha, moras oi-oin no mate.

Fila fali ba kondisaun real Timor-nian, husi RAENAL nia estudu preliminaria ba iha Aileu, Bobonaro, Dili, Ermera no Viqueque, kuaze agrikultores utiliza pestisida, herbisida, insektisida, Fungisida –– Bassa no darmabass, wainhira halo natar no toos hodi reforsa produsaun ha’re no batar.

Iha atividade hortikultura kuda modo, repoilu, salada nst, toos nain sira bainbain utiliza fertilizante kimíku, barak liu uza fertilazen urea ka fertilazen mutin, Potasium Chloride (KCL), fertilazen mean, Triple Super Phosphate (TSP) no fertilazen metan, hodi reforsa produsaun hortikultura metodu utiliza mak kuda besik produtu no kahur ho bee mak rega, kondisaun ida ne’e ba ita nian analiza grave ona, tanba to’os nain sira hahu ona mout iha lojika merkadu nian ne’ebé dependensia ba pestisida no adubu kimiku ne’ebé maka industria produs.

Husi dependensia ba agrotoxiku ne’e rasik, sei fo risku ba ema nia saúde, ambiente no animál, tanba agrotoxiku sei kria moras hasoru ema no animál maus ne’ebé mak tulun rendimentu ekonomia familia nian. Tanba produtu ne’ebé mak ita konsumu no fo-han ba animál kontamina ona ho veneno no produtu importasaun ne’ebé mak fan iha loja domina ho veneno, dadus husi Ministeriu Saúde (MS) iha 2017, ne’ebé teste iha laboratorium hatudu katak na’an importadu iha supermerkadu maioria kontamina ho formulin ne’ebé mak sei afeta ba moras kankru no moras kroniku seluk ne’ebé mak afeta ba ema nian saúde. Tuir dadus peskiza husi Institutu Politékniku Betano (IPB) nian hatudu katak, produtu importadu husi na’an: karau, fahi,

boek no ikan ne’ebé maioria iha supermerkadu ke kontamina ho formalin ne’ebé mak perigu no afeita ba kondisaun saúde ema nian ne’ebé provoka moras kroniku oi-oin no ida mak kankru.

Husi dadus ne’e, hatudu katak kapitalizmu la’os de’it produs pestisida no fertilazen hodi hafraku ekolojia, maibe kapitalizmu mós produs produtu kimiku ne’ebé mak afeita ba kondisaun saúde ema nian. Kondisaun ne’e, la’os naturalmente ka ema laran moras no kria husi Maromak, maibe problema hirak ne’e produs husi klase kapitalista ne’ebé mak iha interese makas ba akumula profit.

Kondisaun ne’e mos, kada tinan hamosu moras ne’ebé ataka animál: fahi, manu, bibi, karau, mate be-beik―ne’e tanba afeta husi moras oi-oin―moras ida ne’e perigu ba animál karau, bibi, manu, asu no dalaruma seluk tan. Moras ne’e mós fasil da’et ba ema wainhira konsumu animál mate ho moras no iha 2021 kuaze fahi barak mak mate tanba sofre moras brucellosis seluk tan.

Istoria feto kamponeza iha Remexiu no haree oinsa esplorasaun sistema patriarkal hasoru feto?

Atu komprende esplorasaun sistema patriarkal hasoru feto, iha ne’ebé feto halo serbisu dobru: nu’udar inan ida; maibe mós nu’udar liman-ain hodi sustenta ekonomia uma laran nian. Maka hakerek ida-ne’e, hakerek-nain mai ho aprosimasaun istoria konkretu ida, bazeia ba peskiza ho metodu dadalia ka konversa no halo observasaun iha munisipiu Aileu, postu administrativu Remexio. Iha ne’e, bazeia ba peskizador no informadora nia akordu katak tenki subar ninia identidade nu’udar razaun lakohi públiku atu hatene no asegura nia iha familia, maka ita sei uza de’it naran seluk ho naran Nita.

Mana Nita, nu’udar feto kamponeza ida-ne’ebé mak ninia traballu foku ba produsaun hortikultura. Nia atividade kada loron iha familia, mak serbisu domestika nu’udar serbisu ne’ebé inerente ka hela metin ho feto ida-ne’ebé ho pozisaun nu’udar inan, aliende halo serbisu iha uma laran: prepara aihan dader; fase bikan; hamos uma laran; fo han no fo haris oan; prepara oan atu ba eskola; prepara hahan meudia. Maibe seluk tan ba Mana Nita nia atividade mak pekuaria, ne’ebé prepara hahan ba animál; fahi no manu. Liu tan mak, halo atividade hortikultura: ta tos, prepara kantederu, hafahu rai, prepara bibeirus, hili animál nia teen, kuda modo, rega modo, no seluk tan. Iha seluk tan, hakat normalidade serbisu nu’udar ema-nian, no inan mos, mak mana Nita tenki fahe tempu hodi halo hahan ba meudia nian hodi fo forsa ba isin atu kontinua serbisu, depoisde han meudia hotu, kontinua ajuda nia laen iha atividade hortikultura no iha kalan prepara hahan ba familia, atividade hirak-ne’e hotu nu’udar atividade lor-loron nian ba mana Nita.

Ba atividade hortikultura, rezultadu husi kolleta ba rendimentu ekonomia familia mak

$100, rendimentu ne’e husi total kantederu lima (5) ba leten. Iha kbi’it sira-nian ba kolleta ne’ebé seidauk naton iha familia ida-ne’ebé ho total sanulu resin ida (11) iha uma kain ida,

maibe ho kapasidade ne’ebé obrigatoriu tuir kondisaun mak tenki matenek atu jere ba tempu naruk, iha ne’ebé rendimentu ne’e utiliza ba: oan nia eskola; trata dokumentus relijiaun; partisipa no apoiu tradisaun sosiu kultural (lia fetosan-umane); oan nia presiza ba eskola; prepara ekipamentus hortikultura; no nesesidade uma laran-nian.

Iha dader kmanek ne’ebé hamaluk ho kafe manas no kumbili tunu, ne’ebé simu mós anin fresku iha mana Nita nia kantaderu. Iha dadalia ne’e, ha’u tenta atu komprende mana Nita nia kondisaun moris ne’ebé nia hasoru. Ita hahu ho konversasaun ho mahusuk: oinsa mana nia sentimentu kona-ba serbisu domestika no hortikultura ne’ebé hasoru? Mana hatan ho oin midar no hamnasa dehan ‘’Sim! Ha’u senti serbisu hirak-ne’e todan tebes, maibe atu halo oinsa ba…! Atu sustenta no responde ba familia ninian presiza, maka nu’udar inan no feto mós tenki hakas- an hodi serbi familia ho atividade domestika no apoiu la’en halo toos.’’ Tenik mana Nita.

Husi istoria ne’e, ho observasaun ita nian durante ne’e iha fatin seluk, Timor laran, ne’ebé kuaze iha similaridade ka hanesan mos. Iha sistema patriarkal kapitalizmu feto ema konsidera nu’udar sexu-daruak iha sosiedade no familia, iha ne’ebé ninia serbisu mak permanente iha domestika no tenki apoiu la’en iha atividade agrikultura. Ba ita problema hirak ne’e la’os simples, maibe ne’e, sistematiku no estruturadu―ne’ebé mak produs husi grupu kiik ke iha poder ekonomia. Kondisaun ne’e, maske lori konsiensia ba feto-sira hateke diskrimanasaun ne’ebé sira hasoru, maibe kondisaun ekonomia familia nian obriga tenki subjuga ka hakruk ba sistema patriarkal ida-ne’ebé halakon sira nia liberdade nu’udar umanu ida mos.

Agroekolojia no fiar lokál

Agroekolojia nu’udar siensia tekniku agrikultura ne’ebé ho modelu harii justisa ba ekolojia no umanidade, iha ne’ebé integra rai, bee, fatuk, aihoris, animál, inklui mikro- organizmu no ema―biotiku no abiotiku hirak ne’e nu’udar elementu ida de’it ne’ebé labele hafahe.

Iha kontestu Timor-nian, ita-nia bei-ala sira iha ninia matenek lokal ne’ebé kombina modelu agroekolojia (maske bei-ala sira lahatene liafuan agroekolojia) ho fiar antigu nian. Ida- ne’e iha tradisaun animismu tuir lisan iha Timor kada tinan sempre halibur nia jerasaun hotu hodi hala’o atividade kultural hanesan ritual tun bee ka kuru bee ka iha liafuan mambae nian "du era ka saun hun". Iha ritual ne’e, avo lia nain sira sempre hamulak no fo han natureza iha bee laran ka fo han tuna no sau hahan, iha kostume ne’e lia nain sira hamulak ba fatuk, rai, ai no bee depois de hamulak hotu lori hahan ba tula iha fatuk lulik no fatuk boska (Bosk-laun), iha ne’ebé tradisaun bosk-laun ne’e nu’udar sentru ba fahe hahan rezultadu hahan no bua-malus ka estila mamba’e nian katak simu matak malirin.

Iha mamba’e, ne’e nu’udar sentidu agradese husi ema ba natureza. La’os ne’e de’it, maibe kria espiritu solidariedade entre ema no natureza―dadauk ne’e, tradisaun ne’e hahu mihis ba beibeik. Atu kuida ka proteze rai, bee, fatuk, aihori, animál fuik no biodiversidade hotu, ita

presiza restaura hikas valores sosial servisu hamutuk ka solidariedade entre ema ho ema no ema ho natureza―maka, ita tenki hahu hodi materializa sentidu serbisu hamutuk ka solidariedade hodi promove no pratika konseitu agroekolojia hodi konserva ita-nia natureza.

Nune’e, agroekolojia nu’udar modelu agrikultura ida-ne’ebé mak integradu hodi hametin soberania aihan, atu garantia soberania aihan mak tenki iha rai produtivu, bee barak, fatuk, aihoris no biodiversidade. Tanba ne’e, hahu hodi pratika agrikultura integradu ka agroekolojia nu’udar modelu toos alternativu ba garantia soberania aihan iha familia.

Referensia

Shiva, V. (1991). The violence of the green revolution: third world agriculture, ecology and politics. Zed Books.

Agroekolojia, R. (June 2022). Povu Soberanu no Planeta Sustentavel. https://tatoli.tl/2023/09/28/investigador-deteta-kontaminasaun-formalin-iha-naan-ikan-no-

boek-importadu/

https://timoragora.blogspot.com/2017/02/aihan-supermerkadu-balun-kontaminadu.html