FUNSIONAMENTU LEI TARA BANDU (LTB) NE’E BA SE?

 

Autor: Martinho Tilman "BurakLebo"

Iha fulan hirak ikus ne’e polémika maka’as tebes kona-ba lei tara bandu nian iha Covalima liu-liu postu administrativu Fatumea. Tanba saida mak lei tara bandu ida ne’e nesesariu no importante atu implementa iha kontestu ida ohin loron? Nune’e di’ak tebes atu ita haree hamutuk no deskuti hodi buka dalan no solusaun, tanba saida mak sosializasaun ne’e to’o deit iha estrutura suku ka autoridade lokal no lia nain de’it no tanba saida la to’o ba iha komunidade en jeral iha suku no postu laran (Fatumea). Iha indizius seluk hateten katak iha suku balun la inklina intelektual postu liu-liu suku nian hodi haree lei sira ne’ebé mak atu implementa haktuir lei tara bandu ida ne’e, no estrañu liu tan mak derepente de’it lei ne’e jadi (dadi tian).

No husi ida ne’e iha mós razaun fundamentu balun ne’ebe mak obriga lei tara bandu ida ne’e tenke eziste? Husi perspetiva ne’ebé mak la hanesan mosu husi autoridade (MAHUKUN) inklui intelektual Fatumea nian iha diaspora, nasional capital no mós iha postu administrativu laran mosu kontraversu ideas, no opiniaun ne’ebé mak balun konkorda no balun diskorda atu lei ne’e estabelece iha postu adminstrativu ida ne’e. Husi hanoin hirak ne’ebé lao ona ne’e sei nafatin mosu duvidas bo’ot tebes iha ita hotu nian ulun, Los ka lei ida ne’e di’ak tebes atu ita haktuir? Husi mahusuk lubun ne’ebé mak iha, husi pesoal sira iha terenu no mós liu husi dokumentu balun ne’ebé kontamina ona legalidade (ho baze legal) maske seidauk iha ezaminasaun husi komunidade en jeral iha postu ida ne’e.

Ba ita atu ezamina dokumentu sira ne’e, liu husi kapasidade autoridade sira nian oinsá atu sosializa informasaun ho meius ida integradu, tanba tuir observasaun ne’ebé mak iha, sosializasaun lei to’o de’it iha makaer ukun sira nian varanda (kantor) de’it. Entaun ida ne’e bele kalae, ita hatu’ur no haktuir. Ita hanoin ida ne’e ita sei hamosu de’it konflitu horizontal entre komunidade i bele to’o mós makaer ukun sira iha baze (APA, CHEFE SUKU, CHEFE ALDEIA), tanba ne’e atu labele akontese problema to’o iha nivel ida konflitu mak presija no nesesariu tebes atu tetu no observa didi’ak molok to’o iha faze implementasaun lei tara bandu ida ne’e.

Husi mahusuk ne’ebé mak mosu iha leten, ba ita hanesan jerasaun postu administrativu Fatumea ita tenke haree no ezamina ho klean halo analiza no interpreta situasaun sira ho antropologikamente no sosiologikamente lei sira ne’e kondiz ho natureza moris kultural sociedade nian kalae. Tanba ne’e molok mai ho baze legal no lei kultural hodi ba to’o iha tara bandu ne’e, konsensializasaun ema nian kulturalmente liu husi dalan verbal lao no implementa ona desde bei-ala (bei siak) tempu. Agora ita haree fali iha baze dokumentu sira ne’ebe mak ho modelu COPAS (copy paste) ida ne’e merese kalae ita hatuur iha postu ida ne’e no kada suku sira?

Impaktu saida mak komunidade sira sei infrenta hafoin lei ida ne’e sai legal?

 

Hafoin liu husi observasaun lubuk ne’ebé mak ohin loron akontese iha postu administrativu ida ne’e sa dezafiu mak komunidade sira hasoru? Lei tara bandu ida ne’e tulun duni komunidade sira kalae? Ka kontraditoriu ho ambisaun ida ne’ebé mak ukun rai sira produz. Husi sikon seluk mós ita presija haree no halo observasaun kritiku ida tanba sa mak problema estrutural sira ne’e akontese, atu dehan katak komunidade ida ohin loron ne’e lakohi ona haree saida mak ukun nain nian retorika maibé, sira hakarak mak oinsá bele hodi sira nian aspirasaun ne’e ba moris di’ak, yeah minimu loron ida sira bele han dala tolu (3), la’os ukun nain promesa ida ne’ebé mak la fo impaktu positivu ba sira nian nesesidade. Se karik lei tara bandu ida ne’e mak laiha nian benefisiu iha pratika mak iha tendensia atu hamosu no habo’ot konflitu entre komunidade sira iha postu refere. Tanba ne’e impaktu ida ne’ebé mak sei fo impaktu direita ba komunidade sira mak hanesan; 1. Numeru kiak ne’e aumenta sa’e(marginal). 2. Problema no tensaun entre komunidade ba to’o konflitu. 3. Konflitu horizontal entre suku aumenta no sei fo impaktu ida la saudavel. 4. Relasaun emosioal entre fetosan no uma mane lakon nian esensia.

Agora oinsá atu halo prevensaun atu impaktu ha’at iha leten ne’e labele akontese mak sosializasaun no sensibilizasaun kona-ba prosesu adminsitratvu no kestaun legal ligadu ho kultura, sira ne’e tenke integradu ho komunidade tanba komunidade mak benefisiariu direita husi lei no prosesu administartivu.

Sé Mak Sai Vitima Ba Lei Tara Bandu?

 

Hafoin akontesementu oioin iha Fatumea, lakon sasan, lakon animal no sasan eskola, oinsá funsionametu lei tara bandu, karik ida ne’e mak laiha nian valor atu ita haree sasan sira ne’e ho detalhu tanba laiha ema hotu mak kompriende di’ak konaba lei refere, sé nune’e problema kalae? Tanba ne’e haree hikas fali ba problema ha’at (4) ne’ebé koloka iha leten mak atu dehan katak neneik ba neneik konflitu sei mosu.

Nune’e haktuir Johan Galtung iha nian definisaun kona-ba konflitu katak ema ka grupu rua ne’ebé mak mai ho interese ne’ebé la kompativel no nia define konflitu ne’e mai husi kondisaun tolu (3) hanesan, kontradisaun, atitude, no Komportamentu/hahalok. Sé ita haree ba Galtung nian definisaun ida ne’e mak komunidade Fatumea iha ona kondisaun ida ne’ebé? Atu dehan de’it katak komunidade ida ohin loron totalidade sai vitima ba desizaun ida ne’ebé la fo benefisiu no balansu iha sistema ne’ebé mak ukun nain Fatumea halo ona. Husu atu lideransa sira iha postu ida ne’e iha ona kesadaran kona-ba impaktu negativu no pro kontra ba lei sira ne’e, atu dehan lei tara bandu ida ne’e.

Agora se entre komundiade iha Fatumea mak sei eziste kontradisaun, oinsá atu funsiona lolos lei tara bandu ne’e, los katak kontradisaun ne’e buat di’ak ida hodi hamosu buat foun ka mudansa maibé, karik mudansa ne’ebé mak sei mai ho modelu hamate ema seluk, halakon dignidade hanesan ema no esensia

no valor kultural fetosan uma mane lakon ida ne’e diak ka iha komunidade nia le’et, hau hanoin lae!. Seluk ida mós mak atitude entre komunidade, fiar ka la fiar valor tane no respeita ida ne’ebé bo’ot no ida ne’ebé moris uluk sei lakon nian integridade tanba lei tara bandu ne’ebé eziste la konsege sukat sa mak komunidade en jeral hakarak, atu dehan la eziste ona tiu, avo ka se deit , tanba hau nia kosar been hetan estragus hau nia animal ne’ebé mak suporta hau nia moris, lakon no laiha reimbolsa ka informasaun ida klaru husi lideransa sira iha Fatumea. Agora ida ne’e di’ak kalae karik ita haree husi sikon kultural ligadu ho attitude ne’ebé mak mosu to’o lakon tiha valor ida respeitu entre estrutura familia. Ikus liu mak komportamentu/hahalok, komunidade ida ohin loron halo observasaun atraves kultura ida diak liu fali kompara ho liu husi dalan legal no tara bandu, nune’e bebeik importansia husi lei tara bandu ne’e laiha nian valor atu ema ou komunidade haktuir no la’o tuir. Hahalok durante ne’e ita bele halo observasaun kritiku ida ba komunidade sira mak oinsá ho sira nian kondisaun moris lor-loron nian ligadu ho hahalok no komportamentu sira, fiar katak sira la prepokupa kona-ba problema sosial saida mak sira infrenta tanba haree ba kondisaun real komunidade sira nian, sira preokupa liu oinsa atu hala’o sira nia atividade agrikultura nian hodi bele sustenta sira nian moris no fo benefisiu ba oan sira nia eskola.

Entre halakon no kontinua LTB ne’e nian Ezistensia

 

Hafoin ita haree no observa perante inisiu atu hatu’ur LTB ida ne’e iha postu Fatumea hodi haktuir maibe efetividade laiha, atu dehan katak subtansia no sentidu laiha atu komunidade sira banati tuir, se nune’e mak nafatin kontinua no komunidade balun nafatin mai ho problema (animal lakon) karau lakon, fahi lakon, to’os hetan estragus, oan sira lakon eskola tanba manorin nain sira abandona sira nian serbisu tanba tau importansia liu ba lia (fetosan no uma mane), lia nain sira konsentra liu halisan serake ida ne’e la viola LTB ne’e rasik ka? Ahhh kuitadu lideransa iha postu hanesan admiinistrador, suku, no aldeia sira favor ida tenke hala’o no halo kna’ar ho lolos hodi sosializa no sensibliza informasaun ba komunidade sira ho integradu atu nune’e labele hamosu tan polemika no problema iha postu ida ne’e, tanba ita fiar ho deit baze kultural komunidade sira dame ona. ou ka ida ne’e lideransa sira iha Fatumea mak hakarak harahun (memecah belah) relasaun umanidade entre komunidade sira.

Hakarak klaim mos katak demokrasia ne’ebe mak pratika ohin loron ne’e konsentra deit iha ‘prosedural’ laos substansia husi demokrasia ne’e rasik, tanba maioria ema seidauk komprende kona-ba demokrasia ne’e rasik iha pratika atu dehan katak ita nian intendementu mak to’o deit iha hola parte iha kompetisaun no mos partisipasaun padahal liu ida ne’e. atu dehan katak ita nian komprensaun mak oinsá partisipa iha kompetisaun ruma ida ne’e mak demokrasia ida los ne’e, logika ida hanesan ne’e los iha parte ida maibe mos problema iha parte seluk mos, tanba bazikamente demokrasia ne’e bo’ot liu procedura ne’e, haktuir

William Sulivan (Demokrasi adalah sebuah Diskusi, 1997) hatete katak demokrasia ne’e eizste ho buat tolu (3) fiar, etika diak, no idealismu.

Tanba ne’e ba hirak ne’ebe mak sai nain ba desizaun minimu tenke iha kunesementu naton hodi bele ezekuta tuir baze tolu ne’e atu nune’e labele hamosu konflitu,krize ekonomia no mos kestaun injustisa ba ema maioria.

Agora oinsá governante sira bele hare’e hetan kestaun publikú ida ne’e, normalmente Oportunidade empregu nian kontinua atrazu ba nesesidade sira husi populasaun joven ne’ebe aumenta lalais, no subsidiu barak maka distribui laho impaktu sosial ne’ebe alvu lolos, hamenus insentivu konaba serbisu nian no hakle’an dependensia sosial. Kontratu sosial sai nafatin hanesan transaksional, ho benefisiu ne’ebe fo distribui hanesan patroneza duke hanesan parte ida husi vizaun estratejia dezenvolvimentu umanu nian.

 

Importansia saida husi LTB Hafoin adezaun Timor-Leste ba ASEAN

 

Saida mak ita mehi? Nafatin tur hodi rona deit avo sira nian istória sem halo netik asaun ruma hodi halo preparasaun? Ita hanoin lae. Ita presija kontinua resiste hodi prepara aan, maibe ho kondisaun ida oinsá? Preparasaun ida ne’ebe mak signifikante ita hateke ba realidade pillar ASEAN nian, Timor-Leste preparadu ona kalae? Ba ita hanesan jerasaun desenvovlimentu laos pesimista hodi desenvolve rai ida ne’e? maibe ita mos tenke realistiku katak realidade hatudu katak ita laiha kapasidade ba hadia no desenvolve setor produtivu sira? Ka atu dehan ohin loron ita nian ukun nain sira nian politika mak hakarak kapasita deit setor rekursu umanu (produz rekursu umanu). Maibe oinsa kondisiona rekursu umanu sira ne’e? ka ita nafatin haruka (rekursu umanu) maluk timor oan sira ne’e kontinua ba rai liur, hodi hadia desenvolvimentu ba ema nian rai? Agora sa mak ita prepara ba Ekonomia? Socio Kultura?, no Seguransa? Dala ida tan hakarak dehan laos pesimista maibe tenke realistiku, katak keta halo ba ita Timor-Leste sai fali beban ba nasaun ASEAN? No lei tara bandu ida ne’e funsiona kalae, no benefisu iha kalae, kuandu konekta ho politka regional sira.