Sikun Reflexão



Iha cultura Mambae, wainhira atu halo uma lulik(Casa Sagrado),  buat rua importante, ida buka kuku(Lia nain), no Badaen hodi akompanha prosesu uma lulik ne’e to’o finalidade. Kuku nia servisu mak halo tuir lulik hodi buka ligasaun ho natureza iha ne’ebe nia mak halo ko’alia ho natureza, ida seluk mak badaen nia servisu mak atu hare’e medida sira no presiza material saida saida deit hodi konstroi, sira nain rua iha hotu kontrato ho uma nain ho modalidade rua bele uza osan ou animal, Iha prosesu konstrusaun mak familia la iha komunikasaun diak entre kuku no badaen, mak nia afeta ba uma  lulik ne’e bele hotu ou lae,seluk, bele hotu  maibe uma ne’e la iha kualidade, kuku bele promete fali(Sbua) fo uma nain ou animal ba natureza no fim uma hotu ema balu mate ou moras no uma mos bele at lalais, tanba ne’e uma nain presiza koidado,  afinal das contas, Uma nain bele halo;  hasetan lia,  kalkula  nia medida ate final, maibe tanba ho mentalidade ida hatete katak so kuku no badaen mak halo, pronto pensamento ida ne’e fo rendimento ba kuku mesmo mai tur deit koalia liu deit han nan, hemu tua fila tenke selu, se  selu ladiak tenke simu nia consequencias, Engrasado maibe realidade.

Husi ida ne’e lisaun saida mak ita presiza hare’e no konsidera; iha prosesu libertasaun povu,  hare’e Nesesidade duni uza asesor sira hodi formula no dezenha Timor-Leste ida furak liu  tuir metas ne’ebe define ona iha (PEDN), maibe la siknifika tenke permanente, depois de procesu ne’e lao Timor oan  sira  kualifikado iha area oi-oin ida ne’e util ba estado,  Asesor internasionl sira modalidade saida excepto lingua?, mesmo nune nafatin uza wainhira selu sira ladiak bele afeta PR, PM, VM, Secretario estado nia servisu, tanba ho pensamento ida katak so asesor mak hatene hotu apesar nia la konese em jeralmente realidade Timor nian servisu lahun la dikin sem hare’e efeito ba saida ba Timor nia sustentabilidade, estadu nafatin selu ho fontes mai husi fundu mina rai,  maibe ita orgulho ho ida ne’e, tanba ne’e mak wainhira asesor sira desenha  mai PR, PM, PN, Deputado, M, VM to secretario estado  mai la le tan ou le taka matan ne’e los  hotu kedas bele implementa ona tanba asesor mak halo ne’e los hotu,  Maibe nia  imapacto ba tempo naruk, ida fundo  mina rai menus ba daudauk, ida seluk mak educa tiha  mentalidade  ida katak so asesor  internasional mak bele halo, Seraque servisu sira hanesan ne’e Timor oan labele halo, se la bele halo;  tamba sa no oinsa?, asesor internasional ne’e hatene buat hotu-hotu, hau hanoin lae no lae duni ba ida ne’e, Hau fiar ida ne’e;  Timor oan barak qualificado iha area oioin sira bele halo no halo diak diak liu tan. 

Agora, ida grave liu mak ne’e; Estado tau osan ba fundu Capital Humano hodi Haruka Timor oan sira ba estuda iha diaspora, iha nivel Lisensiatura, Mestrado no doutoramento iha area oioin maibe depois de fila  mai la hatene los  paradeiro,  no mais grave liu mak Ministro PhD  ba lamas los asesor internasional ida iha nia rai  ema la uza ne’e mai estado gasta osan bo’ot hodi selu,  halo deit parese no advice ida lori semana tomak,  maibe ida estado tau osan bo’ot haruka ba  fila mai ignora tiha,ida  ne’e demais no demais liu ona.


Em Summu; se mantein nafatin ida ne’e mak la iha hanoin ida diferente hodi hatete maibe so hatete imi nia acto ne’e  kroek deit osan fundo mina rai ne’ebe dehan povu nian.


Reno Carmo,09/09/2025

Komentar

Postingan populer dari blog ini

A Complexidade Da Competencia Parlamento Nasional, Entre Fiscalizãção Ou Contribui Para Desida Do Orcamento Jeral Do Estado. Perspetiva Política Pública

FUNSIONAMENTU LEI TARA BANDU (LTB) NE’E BA SE?

PUBLIKASAUN LIVRU HO LIAN TETUN