Festa Demokrasia

Ola, Dader diak,meudia di’ak,i kalan diak ba  maluk leitores sira hotu

Bem, iha artigu ida ne’e hare’e kona ba  lala’ok "Festa Demokrasia" no subtema maka  "povu mout iha ambiente  drama politika" iha ambitu ezersisiu politik ba eleisaun parlamentares ne’ebe realiza ba 6 legislatura, iha ne’ebe, nu’udar pontu de partida atu ita hare’e hamutuk antes atu hakat ba exerse ita nia direitu ho lolos,tanba ne’e iha hakerek ida ne’e la reprezenta instituisaun ida maibe ne’e nu’udar opiniaun pessoal.

1.1 Kondisaun Primordial

            Kampana la’os ona novidades foun ba povu Timor oan tomak nia matan no tilun atu hare’e no rona,maibe kampana nu’udar atividade ne’ebe hala’o husi partidu politik (PARPOL), atu halo exposure(Promosaun) ba sira nia kandidatu ka partidu sira hodi hatudu programa politika ne’ebe sei projeta iha tinan 5 mai, atu povu bele hare’e no rona direita sira programa politika sira antes atu hakat ba festa demokrasia hodi hili reprezentante povu iha uma fukun parlamentu nasional.

    Tinan ida ne’e nu’udar ano politico ne’ebe lakleur tan ita hakat ba eleisaaun parlamentares ne’ebe realiza ba dala 6 (Sesta legislatura) ,tuir kalendariu ne’ebe fo sai husi Presidénsia da Republika Demokratika de Timor Leste iha dia 13 febreiru 2023,ne’ebe marka loron  ba eleisaun parlamentares ba 6 legislaturas nian ba mandatu 5 mai, loron ba eleisaun nian sei realiza iha 21 de maiu 2023, kabe ba kompetensia presidente da republika nian ne’ebe hatur iha KRDTL artigu  86^o iha alinea C), marka,tuir lei,loron eleisaun ba presidente da republika no mos parlamentu Nasional,hodi hili membru deputadu sira tuir Konstituisaun RDTL artigu 93 iha numeru 4) Deputadu parlamentu nasional nian iha mandatu ba tinan lima.

Timor-Leste (TL) nu’udar estadu ida-ne’ebé opta sistema demokrasia, nu’udar sistema ideál ukun nian. Ho hanoin katak, tau a'as dignidade umana nu’udar valór no prinsípiu a'as no kmo’ok liu estadu ne’e nian. Haktuir Konstituisaun KRDTL artigu 1^o nú.1 katak, Repúblika Demokrátika Timór-Leste (RDTL) katak Estadu ida-ne’ebé demokrátiku, soberanu, ukun-an no ida-mesak, hari’i hosi povu nia hakarak no iha respeitu ba dignidade ema moris idaidak nian. Tinan-21 ukun rasik-an, Timor-Leste la’o de’it iha demokrasia prosedurál, eleisaun ba prezidente no órgaun lejizlativa ne’ebé la’o kada períodu tuir regras konstitusionais, no seidauk hakonu demokrasia substansiál ho di’ak; Povu barak sei marjinalizadu, moris iha pobreza, injustisa, no kondisaun mizéria seluk.

Festa demokrasia nu’udar festa ne’ebe hola prezensa ema hotu nian hodi fo espasu ba ema hotu hodi honoin ho livre,sekretu,ho analiza ne’ebe kritiku no lógika bazeia observasaun,dokumnetu balu ne’ebe liga teoria ho realidade sira antes exerse sira nia direitu.tanba ne’e antes atu hakat ba page foun,hakarak introduz lai sentidu lolos husi demokrasia ne’e rasik, Demokrasia, nu’udar konseitu klásiku ida mosu kedas iha idade antiga iha era molok Kristu. Etimolojia hosi lian-grego; Demos no Cratos/Cratein, dahuluk signifika povu, daruak signifika ukun/poder. (Budiardjo, 2007, p. 105). Signifika, demokrasia nu’udar sistema ukun ida-ne’ebé nia podér sentralizadu iha povu, ka ukun ne’e povu nian. Istórikamente, uluk liu Iha nasaun ki’ik (populasaun uito’an) hanesan iha Átena (sidade antiga grésia nian) demokrasia bele realiza diretamente (laiha reprezentante povu). ). Povu diretamente partisipa iha mekanizmu ba diskusaun públiku sira, no sira rasik mak foti desizaun ba polítika[2] hotu ne’ebé benefisia ba sira-nia moris, ka benefisia bem comum/summum bonum. Diferente ho era moderna ne’ebé maioria estadu maka adota sistema demokrasia, inklui TL iha populasaun barak, nune’e povu labele desidi direta maibé hili nia reprezentante sira ba halo desizaun polítika públika. Iha kazu TL nian mak Parlamentu Nasionál. Aristóteles no Plataun nu’udar filózofu klásiku mak ko’alia kona-ba demokrasia. Tuir Aristóteles, iha polítika demokrasia estadu deve ser la’o ho prinsípiu igualdade entre ema hotu, ka ema hotu tenki moris hanesan.Plataun filózofu ida-ne’ebé la konkorda ho sistema ukun ida-ne’e. Tuir nia, la’ós ema hotu bele ukun, só filózofu de’it mak bele ukun, hodi lori ema hotu ba atinji bem comum ne’ebé ema hotu konkorda hamutuk.

1.2 “No momento que,silencio no poder,e dramatização no ultimo do mandato”

Hanesan saida mak (Budiardjo, 2007, p. 105). Signifika, demokrasia nu’udar sistema ukun ida-ne’ebé nia podér sentralizadu iha povu, ka ukun ne’e povu nian. Husi teoria ida ne’e nu’udar pontu de partida atu ita hare’e hamutuk realidade moruk ida ne’ebe ohin loron falun hela povu ida ne’e.Poder ne’e sentraliza iha povu tanba ne’e mak povu fo fiar ba atu reprezenta povu hodi hato’o sira  aspirasaun.maibe ita la konsegue hare’e hetan ida ne’e iha realidade,bele justifika iha tempu kampnha,Demokrasia lolos mak povu fo fiar,reprezenta povu ba diskuti povu nia problema laos demokrasia lolos mak besik mandatu atu termina mak mai hato’o programas poltica oioin ne’ebe sem resultadu ida.

Liafuan Drama ne’e substantivu ida,katak ai kabelak a’as ne’ebe iha autor sira hala’o drama ka komedi iha leten.Ora,iha Timor ikus-ikus drama mosu iha fatin-fatin,drama mesak furak no lógika no konvensidu tebes partisipantes sira entuziasmu los atu hare’e.nah drama ne’e baibain akontese ne’e ba labarik ki’ik sira mak hatudu atu halo animasaun partisipantes sira atu iha vontade hodi  asiste nafatin, maibe drama ida ikus ne’e aneh la halimar,  termos jeral dehan “drama politik” ne’e drama ida que sem resultadu drama ida ne’ebe sakrafika povu iha loron laran, udan laran, hamlaha ,sena malu, tan deit hare’e drama politik husi lider partidu politika (PORPOL), tanba sira nia kan seiudauk hotu hakarak mai husu konfiansa dala ida ba povu hodi ba ukun tinan 5 mai tan.

 No momento que,silencio no poder,e dramatização no ultimo do mandato,Drama polika ne’e atu deahan ,iha hela momentu ida ne’ebe ita nia mak ukun hela,Povu halerik hela infraestrutura,be mos,eletridade,estrada,fasilidade ba eskola sira,eguipamentus ba sentru saude sira,povu kontinua halerik,hanesan Komunidade Turiskai halerik hela ba estrada ne’ebe durante 21 anos da indenpendensia la asesu ba estrada,apesar rai ida hahoris hela nia ema  nasionalista puro ida,maka Francisco Xavier do Amaral ne’ebe proklama tiha indenpendensia ida ne’e ikus mai abandona i trai.iha tempu hanesan, Komunidae iha ermera halerik hela ba kondisaun estrada  atu bele lori sira nia produtu ba merkadu,agrikultor  sira nia to’os iha manututu sai fali fatin ba animal sira,e seluk husi ida ne’e familia mate bian sira husu prosesu otopsia ne’ebe lori tempu naruk sem resultadu,problema sira ne’ebe  hato’o sente hanesan la iha lider ida atu lidera rai mamuk Timor leste,maibe na profunidadde tanba sira iha hela ac laran,vidru metan tiha,hetan regalias oi-oin hodi la hare’e hetan povu nia problema i pior liu  nunka hatama an iha ema seluk nia problema,to ona mandato atu hotu ona mai halo drama oioin tan la iha acondicionamentu.

Politika la iha objetivu la iha mos nia siknifikadu,Hanesan saida  maka Bridgeman no Davis(2004;4-7), hatete katak politika publika ne’e iha dimensaun tolu ne’ebe importante,maka Objetivu, Authoritatif Choice, Hypothesis.

Grand desing nu’udar projetu politik ba sese deit mak mak ukun tenke halo, ba to’o objetivu final ida, “Bem estar do povu”,atu  bem estar do povu labele sai deit nu’udar abstração. “Politika is means to an end,”Politika publika orienta ba desizaun final tenke konkista nia resultadu ikus mak povu tenke moris diak mak liu husi desizaun politika ida ne’ebe ho estudu ida profundu analiza ida ne’ebe klean,formulasaun ida ne’ebe mais garantidu atu ba to objetivu final hodi erradica tiha povu husi situasaun marginal.

Authoritative Choice,Desizaun politika ne’e ho karakter legal no otoritariu ne’ebe mak  hetan legitimu dentro  de uma sistema do poder,iha ne’ebe bele hamosu frustasaun husi parte balu,bele justifika iha,desizaun politika,hanesan   hasai maluk vendedor abulante sira iha merkadu komoro no mos elemloi ne’ebe sem kondisaun ida,tan lider la iha dialogante.

Hypothesis ne’ebe mak nia baze mai husi teoria,ho modelu fundamental tenke identifika politika ne’e mai husi se no benefisia sé,bele justifika husi VIII governu  konstituisional nia politika ne’ebe hanaran cesta bazika ne’ebe mak  isin hela ho nain ba politika  ho emprezariu sira,no povu hela ho ruin.Hanesan Mohamad, 2011, p. 21).  Razaun ne’ebé Rocky dehan, ita presiza hatene hodi antisipa podér ne’ebé iha tendénsia ba korruptu (Lord Action) no mós labele uza demokrasia nu’udar de’it kurtina, ne’ebé hafalun ho totalitarianizmu ka anarkizmu.

            Iha prosesu luta ba libertasaun  povu ida ne’e iha sekulu 21 anos  sura, ho imi nia servisu no esforsu hotu ne’ebe imi halo ba povu ida ne’e ami la  ignora tan ne’e nu’udar remenecéncia ba estadu no povu Timor Leste.maibe labele hanoin katak demokrasia mak eleisaun de’it tan ne’e, sé mak tuir eleisaun nia sidadaun síviku no kontráriu hosi ida-ne’e, la síviku. Loos katak, eleisaun nu’udar parte importante ida hosi demokrasia. Hosi eleisaun mak bele akontese sirkulasaun elite (troka líder sira). Elite ne’ebé hala’o nia funsaun la tuir Konstituisaun, bele troka liu hosi eleisaun iha konstituisaun RDTL artigu 48 ne’ebe hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu aprezenta petisaun ,kesar no reklamasaun, mesak-mesak eh iha grupu, ba órgaun soberania sira, eh ba autoridade selu-seluk atu defende sira-nia direitu, Lei-Inan, lei-oan eh ba interese ema hotu nian, tanba ne’e povu iha direitu tomak(Autonomo), hodi asegura atu ema a’at labele ukun, hanesan saida mak, Magniz-Suseno dehan, eleisaun la’ós hili líder foun hodi troka ida tuan, maibé eleisaun nu’udar mekanizmu ida hodi asegura ka antisipa ema a’at labele ukun nune mos,  iha Konstituisaun RDTL artigu 64 hatete katak, Ema  ida  labele  ka’er  kargu  polítiku  ida  iha  moris  tomak  , eh la iha rohan,situasaun real sei depende hela figura no istoria, tanba hakarak kria  memoria instituisional.

Povu nia germinação, ba dezenvolvimentu hahu mihis ba daudaun, tanba kuaze lideransa sira nia konsistensia atu estumula prosesu dezenvolvimentu ida ne’e lento tebes,tanba sei iha konta hela historia, tanba ne’e tempu ba kampana tempu atu hato’o projeto politku ne’ebe povu hein kleur hela, Ho nune maka tempu ba kampana laos tempu ba ajita malu, tempu ba kampana laos tempu ba buka frakeza ema seluk nian, tempu kampana laos atu sukat forsa ho ema seluk, tempu ba kampana laos konta istoria, tempu kampana laos tempu atu justifika se mak halo se mak la halo, tempu ba kampana laos tempu ba hatudu se mak la naok tau ba dasi mesak hanesan deit, labele koko sai anju iha situasaun balu,labele sai juis iha tempu kampana,labele sai istoriador iha tempu kampana,”historia é uma valor da nação” maibe sofrimentu sira ne’e hotu imi hetan ona qlorificação oi-oin,kria rasik debate rasik aprova rasik benefisia an rasik ne’ebe susar la halimar atu altera i pior liu atu elimina so osan mina nian hotu mak foin elimina karik,ida ne’e situasaun real ne’ebe povu maubere ida ne’e povu ki’ak ida ne’e tur tane hasan hodi akompana husi do’ok deit alias sai penonton setia ba imi asaun ilisita sira ne’e.

Iha observasaun sira hotu lao ho qradualmente, natureza lolos husi kampana maka Partidu Politiku (PARPOL), sira tenke hato’o programas politika ne’ebe projeta ba tinan 5 mai atu nune bele influensia eleitores sira hodi hili partidu A ka B, imposivel partidu A ka B atu manan maioria absoluta iha eleisaun tantu Plataforma ka oposizaun, tanba ita opta hela sistema multipartidarismu tanba ne’e  susar ba parpol ida manan maioria.faktus hatudu momos, afiliasaun iha fati-fatin (Sintomas Politika), Partidu Politiku (PARPOL), sira bele halo sondazem ida ne’ebe profundu,Kuaze eleitores sira laos vota ba programa maibe vota ba figura tanba nasaun ne’e liu husi prosesu naruk ida to’o konkista nia indenpendensia atraves da querra, tanba ne’e partidu ki’ik sira ida ne’e nudar esperensia ida ba imi atu prepara diak ba tinan 5  mai tan,i labele uza sala tempu kampana nu’udar espasu ida atu hakat tama ba ema seluk nia zona. Tanba iha natureza  politika,la amigu para sempre no inimigu para sempre, maibe poder mak halo ita amigu no inimugu wainhira ita la iha poder bele sai(Adversario). Tanba ne’e ba parpol sira tempu kampana atu hato’o imi nia programas politika evita linguagem provokativu.bazeia ba Artigu 30, Lei 9/2017.

Iha artigu (Artigu 28, Lei 9/2017), hatete Durasaun kampaña loron  30  no Termina loron 2 antes loron votasaun  Hahu kampanha 19 Abril to’o 18 Maiu,Iha loron 2 antes loron votasaun (19 & 20) loron silensiu. CNE  mak verifika respeitu ba  prinsípiu sira ne’e, ne’ebé sei aplika hahú hosi loron fiksasaun data ba eleisaun, no sei adopta medida sira hodi garante nia kumprementu, no dezenvolvimentu pasífiku kampaña eleitorál nian bazeia ba artigu (Art. 29 lei no. 9/2017) no Dekretu Governu no 18/2017.

Hahun ba kestaun sira ne’ebe hatur ona iha leten maka iha ne’e hakerek  nain hakarak fó opiniaun simples balu ne’ebe bele kontribui ba bem estar povu nian sura mos ho ita nia hotu nia kontribuisaun no dedikasaun sira.

1.Ba partidu politku(Parpol), sira ne’ebe mak hetan opurtunidade ba governa,ne’e responsabilidade laos opurtnunu atu esplora.

2.Diferente politika sim,maibe administrasaun publiku tenke konsistensia nu’udar orgaun indenpendente.Labele politiza, labele partidariza administrasaun publika.

3.Reduz rekrutamentu politika,tenke haburas meritokrasia.

4.Reduz politika Favoritu

5.Tenke iha PPA-P ne’ebe garante sustentabilidade dezenvolvimentu Nasional.

6.  Tenke iha Agenda Setting ne’ebe bele koresponde i envolve partisipasaun publiku.

 

Nota;

Rememenecéncia-rekoradasaun,lembransa

Aborecimentu-baruk/kole

Germinação-Esperansa

Glorifikasaun-

Gradualmente-faze por faze

 

Ba leitores sira hotu,hakerek nain prontu simu kritika no sugestaun sira hodi kontribui atu melhora diak liu tan iha tempu tuir mai.

Muito obrigado/a  todos

Melhores cumprimentos

 

Hakerek Nain; Ireniu Viriatu Pires Martins

Email;ireniuviriatu@gmail.com

Hakerek nain Estudante:Departementu Politika Publika,FCS, UNTL.